рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдпрд╣ рдн्рд░ाрдордХ рдзाрд░рдгा рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рд╣ी рдХि рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдФрд░ рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдХेрд╡рд▓ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХी рджेрди рд╣ैं। рдк्рд░ाрдпः рдПрдеेंрд╕ рдХे рдирдЧрд░-рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╢ाрд╕рди рдХा рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдХिंрддु рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ांрдЧ्рдордп рдХा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЧंрднीрд░ рдЕрдиुрд╢ीрд▓рди рдЗрд╕ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдзाрд░рдгा рдХा рддाрд░्рдХिрдХ рдЦंрдбрди рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╕рдиाрддрди рд╕рдн्рдпрддा рдоें 'рдЧрдгрддंрдд्рд░' рдХेрд╡рд▓ рд╢ाрд╕рди рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЬीрд╡рди-рдкрдж्рдзрддि рд░рд╣ी рд╣ै। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХी рдЛрдЪाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдХे рд╕ूрдХ्рддों рддрдХ, 'рдЬрдирддा рдХे рд╢ाрд╕рди' рдХी рдЧूँрдЬ рд╣реЫाрд░ों рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ुрдиाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рдеी, рдЕрдкिрддु рдПрдХ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдзिрд╖्рдаाрди рдеा рдЬिрд╕рдиे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो 'рдЗрдХाрдИ' рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो 'рдЧрдг' рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЬोреЬा। 'рдЧрдгрддंрдд्рд░' рд╢рдм्рдж рдХी рдЖрдд्рдоा рдЗрд╕рдХे рджो рдШрдЯрдХों— 'рдЧрдг' рдФрд░ 'рддंрдд्рд░' рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै। 'рдЧрдг' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╕рдоाрди рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ 'рддंрдд्рд░' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╢ाрд╕рди рдк्рд░рдгाрд▓ी। рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡्рдпाрдХрд░рдгрд╡िрдж् рдорд╣рд░्рд╖ि рдкाрдгिрдиि рдиे 'рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी' рдоें 'рдЧрдг' рдХो 'рд╕ंрдШ' рдХा рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕े рдПрдХ рдРрд╕ी рд╢ाрд╕рди рдкрдж्рдзрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдиिрд░्рдгрдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рдмрдЬाрдп рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╡िрд╡ेрдХ рд╕े рд▓िрдП рдЬाрддे рдеे। рдпрд╣ाँ рдк्рд░рднुрд╕рдд्рддा рдХिрд╕ी рдПрдХ рджैрд╡ीрдп рд░ाрдЬा рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि 'рд▓ोрдХ' рдоें рдиिрд╣िрдд рдеी। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рджрд░्рд╢рди рд╣ै рдЬो рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢рдм्рджों— "рд╣рдо рднाрд░рдд рдХे рд▓ोрдЧ" (We the People of India) рдоें рдЧूँрдЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддा рдХिрд╕ी рдХी рдиिрдЬी рд╕ंрдкрдд्рддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдХ-рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु рд╕ौंрдкी рдЧрдИ рдПрдХ рдкрд╡िрдд्рд░ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै।
рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕рдд्рддा рдХा рд╡िрдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг рддीрди рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬो рдЖрдЬ рдХी рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕рджीрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдеा 'рд╡िрджрде' рдеी, рдЬो рдЖрд░्рдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдЬрди-рд╕ंрд╕рдж рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рд╡िрджрде рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ैрди्рдп рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдХेंрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЗрд╕рдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрддा рдеी; рдЗрд╕рдоें рд╡ृрдж्рдзों, рдпुрд╡ाрдУं рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕рдХ्рд░िрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеी। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд 'рдпोрд╖ा' рдФрд░ 'рд╕рднрд░ी' рд╢рдм्рдж рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдиाрд░ी рдХो рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдеे। рджूрд╕рд░ी рд╕ंрд╕्рдеा 'рд╕рднा' рдеी, рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХुрд▓ीрди рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рд╕рдоूрд╣ рдеी। рдЗрд╕े рдЖрдЬ рдХी 'рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा' рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрдд्рд░ी рд╕ंрд╕्рдеा рдеी, рдмрд▓्рдХि рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпिрдХ рд╢рдХ्рддि рднी рдЗрд╕ी рдоें рдиिрд╣िрдд рдеी। рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдоें рдЗрд╕े 'рдирд░िрд╖्рдаा' рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—рдРрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рдЬिрд╕рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕рд╣рдорддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдФрд░ рдЬिрд╕े рдХोрдИ рдЕрдХेрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪुрдиौрддी рди рджे рд╕рдХे। рддीрд╕рд░ी рдФрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдеा 'рд╕рдоिрддि' рдеी, рдЬो рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬрдирддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрдк्рд░рднु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рднा рдеी। рд╕рдоिрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдХाрд░्рдп рд░ाрдЬा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиा рдеा। рдпрджि рд░ाрдЬा рд╕рдоिрддि рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдкрд░ рдЦрд░ा рдирд╣ीं рдЙрддрд░рддा рдеा, рддो рд╕рдоिрддि рдЙрд╕े рдкрджрдЪ्рдпुрдд рдХрд░рдиे рдХी рдкूрд░्рдг рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд░рдЦрддी рдеी। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдХि "рд░ाрдЬा рдФрд░ рд╕рдоिрддि рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдПрдХ рд╣ों", рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди 'рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा' рдФрд░ 'рд╡िрдзाрдпिрдХा' рдХे рдордз्рдп рд╕рдорди्рд╡рдп рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ै।
рд╡ैрджिрдХ рдЧрдгрддंрдд्рд░ों рдоें рд░ाрдЬा рдХा рдкрдж рд╡ंрд╢ाрдиुрдЧрдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ 'рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡िрджा' (Social Contract) рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдеा। рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдХा рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рд╕ूрдХ्рдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬा рдХी рд╡ैрдзाрдиिрдХрддा рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕्рд░ोрдд рдЬрди-рд╕рдорд░्рдерди рдеा। рдоंрдд्рд░ рдЙрдж्рдШोрд╖ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि "рдЬрдирддा рддुрдЭे рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиे рдФрд░ рдкाँрдЪों рджिрд╢ाрдУं рдХे рд▓ोрдЧ рддुрдЭे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ें।" рдпрд╣ाँ 'рд╡ृрдгрддां' (рдЪुрдиाрд╡) рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣реЫाрд░ों рд╡рд░्рд╖ рдкुрд░ाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдЬ рдХे 'рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдЖрдпोрдЧ' рдФрд░ рд╡рдпрд╕्рдХ рдорддाрдзिрдХाрд░ рдХी рд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░ाрдЪीрди рдмीрдЬ рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рдЬрдирддा рд░ाрдЬा рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░рддी рдеी, рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 326 рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрдиी рд╕рд░рдХाрд░ рдЪुрдирдХрд░ 'рдЧрдг' рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी, рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдоें рд░ाрдЬा рдХाрдиूрди рд╕े рдКрдкрд░ рдирд╣ीं рдеा। рд╢рддрдкрде рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдоें рд╡рд░्рдгिрдд 'рдзрд░्рдорджंрдб' рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдЖрдЬ рдХे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 14 (рд╡िрдзि рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╕рдоाрдирддा) рдХा рд╡ैрдзाрдиिрдХ рдкूрд░्рд╡рдЬ рд╣ै। рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХे рд╕рдордп рд░ाрдЬा рдХो "рдзрд░्рдорджрдг्рдб्рдпोрд╜рд╕ि" рдХрд╣рдХрд░ рдпрд╣ рд╕्рдорд░рдг рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рдеा рдХि рд╡рд╣ рднी рд╡िрдзि рдХे рдЕрдзीрди рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рднाрд░рдд рдоें 'рд╕ंрд╡िрдзाрди' рд╣ी рд╡рд╣ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдзрд░्рдорджंрдб рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдкрджाрдзिрдХाрд░ी рднी рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ैं। рд╕ंрд╕рджीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे 'рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд╕ूрдХ्рдд' рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि "рд╣рдоाрд░ी рдоंрдд्рд░рдгा рд╕рдоाрди рд╣ो, рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕рдж рд╕рдоाрди рд╣ो, рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╡ рдЪेрддрдиा рдоें рдПрдХрддा рд╣ो।" рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рдЖрдЬ рдХे 'рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा' рдФрд░ рд╕ंрд╕рджीрдп рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░-рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдмрд╣ुрдордд рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рддрдХрдиीрдХी рд╣ो рдЧрдИ, рдЬрд╣ाँ 'рд╢рд▓ाрдХा' (Voting Sticks) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорддрджाрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдпрджि рдХिрд╕ी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкрд░ рд╕рд╣рдорддि рдирд╣ीं рдмрдирддी рдеी, рддो рдЧुрдк्рдд рдорддрджाрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा।
рдпрд╣ी рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЪेрддрдиा рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж рдХाрд▓ рдоें рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪी, рдЬрд╣ाँ рд╡ैрд╢ाрд▓ी рдХे рд▓िрдЪ्рдЫрд╡ी рдФрд░ рдХрдкिрд▓рд╡рд╕्рддु рдХे рд╢ाрдХ्рдп рдЬैрд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ। рд▓िрдЪ्рдЫрд╡िрдпों рдХी рд╢ाрд╕рди рдкрдж्рдзрддि рдЗрддрдиी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдеी рдХि рдЙрд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрдШीрдп рдвांрдЪे рдХा рдкूрд░्рд╡рдЬ рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рди्рдпाрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें 'рд╕рдк्рддрдХुрд▓рдХ' (рд╕ाрдд рд╕्рддрд░ों рдХे рди्рдпाрдпाрд▓рдп) рдХा рд╣ोрдиा рдЖрдЬ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдФрд░ 'рдиिрд░्рджोрд╖िрддा рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд' рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд▓िрдЪ्рдЫрд╡िрдпों рдХे рдпрд╣ाँ 7,707 рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдеे, рдЬो рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ंрд╕рдж рдпा 'рд╕ंрд╕्рдеाрдЧाрд░' рдоें рдмैрдардХрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрддे рдеे। рдмौрдж्рдз рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рдХि рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиे 'рднिрдХ्рд╖ु рд╕ंрдШ' рдХे рдиिрдпрдо рдЗрди्рд╣ीं рдЧрдгрддंрдд्рд░ीрдп рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХिрдП рдеे। рднिрдХ्рд╖ु рд╕ंрдШ рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो 'рдирдд्рддि' рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा, рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाрд░िрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП 'рдЧрдгрдкूрд░्рддि' (Quorum) рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा। рдпрджि рдХोрдИ рд╡िрд╡ाрдж рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा, рддो 'рд╢рд▓ाрдХा-рдЧ्рд░ाрд╣рдХ' рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорддों рдХी рдЧрдгрдиा рдХी рдЬाрддी рдеी। рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕рджीрдп рдиिрдпрдоाрд╡рд▓ी рдХे рд╣ूрдмрд╣ू рд╕рдоाрди рд╣ै, рдЬрд╣ाँ 'рдХोрд░рдо' рдФрд░ 'рд╡िрдк' (Whip) рдЬैрд╕ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं।
рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрддंрдд्рд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдоें рдЗрд╕ी рд╡ैрджिрдХ рдФрд░ рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж рдХाрд▓ीрди рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХा рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 75(3) рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдХी 'рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी' рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╡ैрджिрдХ рд╕рдоिрддि рдХे рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдиिрд░्рдгрдпों рдХा рд╣ी рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░, рд╕рдд्рддा рдХा рд╡िрдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ 'рдЧ्рд░ाрдордгी' рдХी рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдЖрдЬ рдХे 'рдкंрдЪाрдпрддी рд░ाрдЬ' (73рд╡ाँ рдФрд░ 74рд╡ाँ рд╕ंрд╢ोрдзрди) рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬीрд╡ंрдд рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд 'рдЧ्рд░ाрдо рд╕рднा' рдЖрдЬ рднी рд╣рдоाрд░े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЗрдХाрдИ рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдпूрдиाрди рдХे рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рджाрд╕ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдеे, рд╡рд╣ीं рднाрд░рддीрдп рд╡ैрджिрдХ рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдеा। рдпрд╣ाँ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЖрдзाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि 'рдзрд░्рдо' (рдХрд░्рддрд╡्рдп рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा) рдеा। рдХौрдЯिрд▓्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдЙрди 'рд░ाрдЬрд╢рдм्рджोрдкрдЬीрд╡ी рд╕ंрдШों' рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╢рдХ्рддि рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдеी। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╢ांрддिрдкрд░्рд╡ рдоें рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣ рдиे рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░ рдХो рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рдЬो рд╕ूрдд्рд░ рджिрдП, рд╡े рдЖрдЬ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рд▓िрдП рднी рдЙрддрдиे рд╣ी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं। рднीрд╖्рдо рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╢рдХ्рддि рдЙрдирдХी рдПрдХрддा рдФрд░ рдЧुрдк्рдд рдоंрдд्рд░рдгा (Confidentiality) рдоें рд╣ै।
рдпрджि рд╣рдо рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦें рддो рдк्рд░ाрдЪीрди 'рд╡िрд╢' рдЖрдЬ рдХी 'рд╕ंрдк्рд░рднु рдЬрдирддा' рд╣ै, рдк्рд░ाрдЪीрди 'рд╕рднा' рдЖрдЬ рдХी 'рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा' рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╣ै рдФрд░ 'рд╕рдоिрддि' рдЖрдЬ рдХी 'рд▓ोрдХрд╕рднा' рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें 'рд╢рд▓ाрдХा' рдкрдж्рдзрддि рд╕े рдорддрджाрди рд╣ोрддा рдеा, рдЖрдЬ рд╣рдо EVM рдпा рдмैрд▓ेрдЯ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। 'рдзрд░्рдорджंрдб' рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЖрдЬ 'рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪрддा' рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХी рдпाрдд्рд░ा 'рдЬрди' (рдХрдмीрд▓ा) рд╕े 'рдЬрдирдкрдж' рдФрд░ рдлिрд░ 'рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж' рдХी рдУрд░ рдмреЭी, рдЬрд╣ाँ рд╢ाрд╕рди рдХी рдмाрдЧрдбोрд░ рдХрдмीрд▓ाрдИ рдк्рд░рдоुрдЦों рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдкрд░िрд╖рджों рдХे рд╣ाрде рдоें рдЖрдИ। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा "рд╕рдоाрдиो рдорди्рдд्рд░ः" рдЖрдЬ рдХे 'рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों' рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЪेрддрдиा рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рднी рд╣ै। рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः, рдпрд╣ рдкूрд░्рдг рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдиिрд╖्рдаा рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХोрдИ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЖрдпाрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬреЬों рд╕े рдкुрдиः рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ुрдЖ рдПрдХ рдЕрдХ्рд╖рдп рд╡рдЯрд╡ृрдХ्рд╖ рд╣ै। рд╣реЫाрд░ों рд╡рд░्рд╖ों рдкूрд░्рд╡ рдЛрд╖िрдпों рдиे рдЬो "рд╕ंрдЧрдЪ्рдЫрдз्рд╡ं" (рд╕ाрде рдЪрд▓ें) рдХा рдоंрдд्рд░ рджिрдпा рдеा, рд╡рд╣ी рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдПрдХрддा рдХा рд╕ंрдмрд▓ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХेрд╡рд▓ рднौрдЧोрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рд╡िрдзिрдХ рд░ूрдк рд╕े рднी 'рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЬрдирдиी' (Mother of Democracy) рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдЧрдгрддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдкुрдиः рдЙрди्рд╣ीं рд╡ैрджिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯрдиा рд╣ोрдЧा рдЬрд╣ाँ рд╕рдд्рддा рдХा рдЕрд░्рде рдЙрдкрднोрдЧ рдирд╣ीं, рдЕрдкिрддु рд▓ोрдХ-рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु 'рдХрд░्рддрд╡्рдп' рдХा рдкाрд▓рди рд╣ै।


рдХोрдИ рдЯिрдк्рдкрдгी рдирд╣ीं:
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें